Dr Eschel Rhoodie (1984)

Lees reeks by Die ware inligtingskandaal

Gedurende die sewentiger-jare het ons ook groot probleme in Brittanje gehad met besware van oor die algemeen goedgesinde ondersteuners oor die regstelsel in Suid-Afrika en die inperking van sogenaamde politieke gevangenes. Daar was groot besorgdheid oor lewensverlies van persone in afsonderlike opsluiting. Met goeie rede. Kritiek op onderskeid in vonnisse wat aan Swart en Wit vir dieselfde oortreding opgelê is, het op alle vlakke in gesprekke opgeduik. Die kritiek het nie van die linksgesindes, wat Suid-Afrika voortdurend as ’n polisiestaat afgemaak het gekom nie, maar van vriende van Suid-Afrika, uit konserwatiewe politieke kringe en van die normaalweg, swygende Britse meerderheid.

Ons het toe beraadslaag hoe om ’n aantal beroemde regters van Brittanje af en elders na Suid-Afrika te bring. Mense wat onopsigtelik na Robben-Eiland en ander inrigtings wat dikwels in die nuus was, geneem kon word en die geleentheid sou kry om met politieke gevangenes, ander Regters, gevangenisbeamptes en andere te praat sonder die trompetgeskal wat sulke mense op amptelike besoeke vergesel. Nuus oor die besoek van sulke persone aan Suid-Afrika het gewoonlik uitgelek en dan het twee dinge, sonder uitsondering,
gebeur. In Brittanje, Nederland of waar hy of sy ookal vandaan gekom het, word so ’n persoon deur linksgesinde groepe onder geweldige druk geplaas deur luidrugtige kritiek op “aanvaarding van ’n uitnodiging van die rassistiese, fassistiese Suid-Afrikaanse regering”. Daarna word hy nog by sy aankoms op die lughawe in Suid-Afrika deur ons eie opposisie koerantverslaggewers gekonfronteer wat hom met vrae oor rasse-verhoudinge bestook; of hy apartheid afkeur, ad infinitum ad nauseum.

Ek onthou nog goed toe ons eerste groep Amerikaanse redakteurs en politici in 1966 in Suid-Afrika aangekom het, het opposisie-koerante hulle ingewag en die heel eerste vraag wat die verslaggeefster van The Sunday Times gevra het, was: “Gee ons asseblief u siening oor apartheid”, waarop Ed Fitzhugh, redakteur van The Gazette in Phoenix, Arizona, beleefd geantwoord het:
“Ma’am, if you would kindly tell me where it is, I’ll sure take a look and give you my opinion afterwards”. George Crocker van The Examiner in San Fransisco het gesê dat sy hom dieselfde vraag op die vooraand van sy vertrek moes stel, drie weke later. Die dametjie het nooit opgedaag nie.

Op daardie tydstip, so teen die einde van 1976, het Regter Anton Mostert, later ’n sleutel-figuur in die “Inligtingskandaal”, homself aan ons voorgestel. Regter Mostert het met dr. D.O. Rhoodie telefonies in verbinding getree terwyl hy nog as ’n een-man Kommissie opgetree het om wanpraktyke aangaande die vermyding en ontduiking van valuta-beheermaatreëls te ondersoek. Die oproep is deur dr. Rhoodie se sekretaresse, mev. Helen Atterbury aangeteken. Hy het aan dr. Rhoodie gesê dat hy baie in die politieke en skakelveld belangstel, veral in die buiteland. Hy het na die baie belangrike persoonlike invloed verwys wat Regters agter die skerms op hul gemeenskappe uitoefen en die mening uitgespreek dat hierdie ’n potensieel vrugbare aarde vir bedekte Suid-Afrikaanse inligtingsaktiwiteite was. Mnr.Mostert het toe vrywillig aangebied om as front vir die Departement op te tree mits die finansiële aspekte geheim kon bly. Hy het toe spesifiek voorgestel dat Lord Denning, Hoofregter van Brittanje, die ideale keuse sou wees om die bal aan die rol to sit.
Hy het gesê dat Regter-President James van Natal ’n goeie vriend van hom was en hy was seker dat hy Regter James sou kon oorhaal om Lord Denning as sy persoonlike gas na Suid-Afrika te nooi. Mnr. Mostert het afgesluit deur te sê dat hy gretig en gewillig was om oorsese byeenkomste wat in die geheim deur die Departement gereël kon word, toe te spreek.

Dr. D.O. Rhoodie het die gesprek aan my oorgedra. Hy het aan my gesê dat hy beslis die indruk gekry het dat Anton Mostert nie tevrede was om homself aan ’n regsloopbaan te verbind nie, en dat hy skynbaar baie gretig was om diem trefwydte van sy ambisies te verbreed, veral op die politieke en intemasionale gebied. Inderwaarheid, die Regter het hom entoesiasties van sy groot belangstelling in die politieke arena en in openbare betrekkinge vertel. Ons het die Regter se persoonlike integriteit aanvaar. Sy posisie en status as ’n Regter van die Hooggeregshof en die Regering se besluit om hom by so ’n belangrike Kommissie aan te stel, was meer as genoeg bewys. Dr. D.O. Rhoodie het nietemin Regter Mostert getelefoneer en die projek vertraag deur aan hom te sê dat ek dit ook ’n uitstekende idee vind maar dat eers met Londen in aanraking moet kom om Lord Denning se omstandighede na te gaan. Die hoofrede vir hierdie oproep was om deeglik seker te maak dat ons wel met die regte Anton Mostert gepraat het. Dit het my ook tyd gegee om die saak te oordink en die Minister te raadpleeg.

Regter Mostert het daarop gesê dat hy na die VS A in verband met sy valutabeheer ondersoek gaan en dat dr. D.O. Rhoodie by sy terugkeer, die saak met hom kon finaliseer.

Dr. D.O. Rhoodie het later Regter Mostert (soos afgespreek) getelefoneer. Hy het aan hom gesê dat ek die projek goedgekeur het en dat Regter Mostert met hom (Dr. D.O. Rhoodie) in hierdie verband sou saamwerk. Dr. D.O. Rhoodie het ook gesê dat die projek toe as “operasioneel” beskou kon word. Hy het aan mnr. Mostert verduidelik dat ons Londense kantoor dit betwyfel of Lord Denning toegelaat sou word om so ’n alle-uitgawes-betaalde-uitnodiging van ’n individu te aanvaar, maar indien hy uitgenooi word om ’n lesing of twee te kom gee, hy wel in ’n posisie mag wees om te aanvaar. Regter Mostert het geantwoord dat hy geen probleme sou hê om ’n paar lesings te reël nie; hy het weer eens benadruk dat die fianansiële bron ’n geheim moes bly en dat dit beter sou wees indien dit as ’n kontanttransaksie hanteer word. “Vanselfsprekend moet nog Regter President James, nog Lord Denning enigiets omtrent die oorsprong van die finansiële bydrae weet,” het Regter Mostert gesê.

Ten slotte het dr. Rhoodie gesê dat dit aan mnr. Mostert se eie diskressie oorgelaat word om die inisiatief te neem en oor die tydstip van die besoek te besluit.

Die projek het nooit die stadium bereik waar geld uitgegee is nie en mnr. Mostert het sy kontak met ons gestaak, heelwaarskynlik in die lig van die oudit-ondersoek van die Departement se geheime aktiwiteite. Dit is egter so dat Regter Mostert toe reeds ’n geheime agent geword het. Die reëling is per slot van sake aan beide kante aanvaar. Hoewel die projek nie prakties ge-implementeer is nie (ten minste nie in my tyd nie) het dit deel van ons beraamde uitgawes vir die daaropvolgende boekjaar uitgemaak en het sy naam op my lys
verskyn tesame met die bedrag wat begroot is.

Daar is verskeie ander projekte in Brittanje gelanseer, insluitend die publikasie van ’n kwartaalblad, Southern African Development wat die konsep van tuisland-ontwikkeling, asook Suid-Afrika se tegnologiese hulp aan ander Afrika state, uitgedra het.

Dit was ’n duur operasie om die tydskrif in Londen onder die redaksie van Lawrence Morgan, voorheen van The Tribune in Durban, te redigeer en te druk. Dit was een van die projekte waaroor ek Brand Fourie van Buitelandse Sake en ander instansies per brief ingelig het.

In Nederland was daar baie geheime betalings aan verskeie organisasies. Daar was talle mense wat Suid-Afrika goedgesind was (ek het by die Suid-Afrikaanse Ambassade van 1967 af tot 1971 gewerk), maar hulle was ongeorganiseerd. Hulle het nie behoorlike finansiële ondersteuning gehad nie en niemand wou regtig die anti-Suid-Afrikaanse organisasies aanpak nie, nie as hy gevaar geloop het om in die proses geld uit eie sak te verloor nie. Uiteindelik is al die uitgawes van die tydskrif van die Nederlands-Suid-
Afrikaanse Werkgemeenskap (die NZAW) deur ons betaal, insluitend vergoeding vir die redakteurs en vir die verspreidingskoste. Tussen 1974 en 1978 het die organisasie sowat R72 000 van Suid-Afrika ontvang. Dr. Wim Veenhoven van die NZAW het ’n persoonlike geheime toelae van 12 000 Hollandse guide per jaar ontvang, belasting-vry, en het nog steeds hierdie geld ontvang toe ek in 1978 die Departement verlaat het.

Niks kan die metode wat ons in Nederland gebruik het, beter illustreer as die Stichting Beheercentrum, ’n organisasie wat deur Wim Veenhoven en Henk Bergh bestuur is en wat tot Junie 1978 sowat R70 000 (projek G. 26-G) van ons ontvang het. Die geld was bedoel om ’n reeks propaganda-aksies ten
gunste van Suid-Afrika te lanseer en ten koste van die anti-apartheidsgroepe.

Uit Londen, waar ons die welwillendheid van twee Britse Parlementslede gekoop het, albei ondersteuners van die Britse anti-apartheidsbeweging, en uit Nederland self, waar Esau du Plessis, ’n lid van die hoofbestuur van die anti- apartheidsorganisasie van Nederland (die AABN) ook voor die versoeking van ’n aantreklike kontant aanbod geswig het, het ons adreslyste en ook ander inligting oor die AABN in Nederland en Engeland bekom. Die twee organisasies was baie nou verbonde. In Nederland het byna al die anti-Suid Afrikaanse organisasies, bv. Boycott Outspan Action, die AABN, die Angola Komitee, die Inter Kerklike Vredesberaad (IKV) ampsdraers gedeel, bv., Esau du Plessis (’n Kleurling banneling uit Suid-Afrika), Sietze Bosgra en professor J. Verkuyl van die Komitee Suid-Afrika. Derhalwe het ons altyd
vooraf geweet wanneer sekere vergaderings in Londen en Amsterdam gehou sou word. Nadat die kennisgewings uitgestuur is, het ons instruksies gegee dat twee “kennisgewings” uitgestuur word om die byeenkoms te kanselleer, of om die datum of vergaderplek te wysig.

Suid-Afrikaanse joemaliste wat verslag gedoen het oor die swak by woningsyfer van byeenkomste wat deur Peter Hain of ander anti-Suid Afrikaanse elemente in Brittanje en Nederland gehou is, het nooit geweet dat dit aan ’n verwarringsprogram toe te skryf was wat vanuit die Ad Astra-gcbou in Pretoria gekontrolleer was nie.

Nico du Bois en Chris van der Walt, albei gewese senior amptenarc van Inligting, het ’n leidende rol in hierdie program gespeel - met groot welslae. Toe die IKV ’n sogenaamde vredesweek in Holland gereël het, gepaardgaandc met ’n spesiale uitgawe van hul sogenaamde Vredeskrant, het Du Bois van Veenhoven en Bergh gebruik gemaak om terselfdertyd ’n soortgelyke koerant uit te gee en dit aan dieselfde adreslys te pos. Ons bronne was so goed dat ons selfs vooruit geweet het hoe die koerant uitgelê sou word, sodat die twee koerante eenders gelyk het. Maar daar was ’n wêreldse verskil in die inhoud.

Ons het besluit om die betalings aan die Stichting Beheercentrum te staak, want die organisasie het te veel geld vir huishoudelike konferensies gebruik wat min resultate gelewer het. Soos ek aan generaal Van den Bergh verduidclik het toe hy die geheime projekte nagegaan het: “Hulle het baie gepraat, maar hulle het net geproduseer wanneer ek agter hulle gestaan het”.

In 1978 is betalings aan Van den Bergh gestaak. In plek daarvan het ons twee nuwe manne ingebring. Een van Suid-Afrika en die ander ’n prominente Nederlandse sakeman met goeie politieke kontake om as lobbyis in Den Haag te werk. Aan die man uit Suid-Afrika is R8 000 bestee. Aan die Nederlander, B.A. Rauweda, R30 000 per jaar vir ’n drie-jaar kontrak. Daarbenewens, het die Nederlands-Suid-Afrikaanse Vereniging in Suid-Afrika jaarliks R6 000 ontvang om vier sprekers na Nederland per jaar te stuur. Ons enigste voorwaarde: daar moet elke jaar ten minste een Swart spreker ook wees.

Wimpie de Klerk, redakteur van Die Transvaler en prof. G.N. Viljocn van R. A.U. (nou in die Kabinet) is op hierdie wyse na Nederland gestuur. Albei het geweet dat die Departement die rekening in die geheim betaal het. Glo hulle dat hul besoeke ’n vermorsing van geld teenwoordig het? Indien nie, het hulle 'n vreemde soort stilswye tydens Pik Botha se aanval op ons werk bewaar.

Die projek wat in Frankryk van stapel gestuur is, was talryk en omvattend. In 1973 al het ek Jean Vigneau, doyen van die perskorps in Parys gebruik om die Institute for the Study of the Modern World te begin. Die doelstelling van die instituut was ondermeer om politieke ontwikkelings in die Westerse en Derde Wêreld te bestudeer met die oog daarop om Suid-Afrika se strategiese belangrikheid en stabiliteit te illustreer. ‘n Spesiale konferensie is in 1974 in Frankryk by Saint-Germayne-en-Laye, naby Parys, georganiseer om die aktiwiteite van die nuwe studiesentrum af te skop. Die tema was Afrika en die verdediging van die Weste - met ’n spesiale aksent op Suid-Afrika. Le Monde Moderne het as die gasheer vir die konferensie opgetree maar al die fondse vir die konferensie is deur die Departement van Inligting in die geheim voorsien. Die enigste persone wat geweet het dat Inligting agter die konferensie sit was die drie Suid-Afrikaanse
verteenwoordigers: Cas de Villiers, Professor Charles Nieuwoudt van die Universiteit van Pretoria en Generaal Robbertze, Direkteur Generaal van Strategiese Studies van die SA Leer. Diegene wat so graag die aktiwiteite van Inligting as amateuragtig wil afmaak, soos wat mnr. Pik Botha probeer doen het, kan gerus oplet na wie almal hierdie konferensie bygewoon het. Dit was beslis nie liggewigte nie maar meningsvormers van aansien: Generaal J.M. Bonnier, voormalige Afrika-spesialis van die Franse Nasionale Sekretariaat van Verdediging, Generaal J. Callet, voormalige Direkteur van die Instituut van Nasionale Studies vir Verdediging van Frankryk; Graaf Hans Huyn, adviseur van die CSU Parlementêre groep in Duitsland; Peter Janke van die Instituut for the Study of Conflict in London; Admiraal John McCain van die VSA; Admiraal M. Peltier van die Franse Reserwemag; Generaal F. Pin, voormalige Professor aan die Militêre Akademie van Frankryk; Kolonel J.M. Sanncho-Sopranis, Professor aan die Spaanse Instituut vir Strategiese Studies; Admiraal C. Storelli, vorige stafhoof van die Franse vloot; James Winokur, lid van die raad van die Inligtingsentrum vir Nasionale Strategie in Washington; Generaal Steinhoff van Duitsland en Professor Simon Jargy van die Universiteit van Geneve in Switzerland. Die konferensie is deur talle belangrike waamemers bygewoon onder andere ’n verteenwoordiger van Generaal Francois Maurin, op daardie stadium Hoof van al die Franse verdedigingsmagte. Dr. Mulder en ek het ook die aankoop van L ’Expresse en ander publikasies met Servant Schreiber bespreek. Le Monde Moderne in Parys het nuwe lewe gekry deur ons aankoop van 2 000 eksemplare per kwartaallikse uitgawe. Ek het self net een artikel vir Le Monde Moderne geskryf en dit daarna aan ander oorgelaat om die nodige pro-Suid-Afrikaanse materiaal te voorsien. Ons totale bydrae tot Maart 1978 het meer as R100 000 beloop. Abramson en Pegg het hulle voortreflike talent en energie toegespits op die Franse publikasiewese en het met ’n reeks opnames van belangrike Franse maandelikse tydskrifte begin. Hulle het self persoonlike fondse van meer as R2 000 000 in hierdie ondememings gestort, hulle deel van die wins uit die verkoop van die Morgan Grampian-aandele. Finansiële ondersteuning is aan verskeie studente-organisasies gegee, veral aan die konserwatiewe studente en vir die publikasie van ’n maandblad wat: