1848: TRANSGARIEP TOT BRITSE GEBIED VERKLAAR

KULTUURDAGBOEK 3 FEBRUARIE

Lees volledig by Kultuurdagboek

In die begin van die negentiende eeu was die streek tussen die Oranje- en Vaalrivier, Transgariep, met uitsondering van klein klompies Boesmanjagters, vir die allergrootste gedeelte onbewoon. Geleidelik het stamme soos die Korannas in die weste, die Griekwas in die suidweste en die Bantoe in die ooste die gebied binnegedring, terwyl die Barolong en ander kleiner stamme hul in die middel gevestig het. Sendelinge het hul onder hierdie inboorlinge begin vestig en aansprake op grondgebiede gesteun wat nooit op enige tydstip bewoon is nie.

Sedert die begin van die twintigerjare het Kaapse veeboere, vanweë droogtes en sprinkane, seisoenmigrasies na die onbewoonde suidelike dele van Transgariep onderneem, maar vanweë veeverliese met die heen-en-weer-trekkery oor die Grootrivier, het hulle hul teen die dertigerjare permanent in die gebied gevestig – en om praktiese redes hul steeds as troue Britse onderdane beskou.

Hoewel die uiteindelike einddoel van die Groot Trek Natal en Transvaal was, het heelwat Trekkers hul sedert 1836 in die omgewing van Winburg gevestig terwyl 'n klompie Natalse Trekkers onder kmdt JG Mocke en JL de Kock sou terugkeer en hul aan die Modder- en Vetrivier as vurige republikeine sou vestig.

Natalia verenig maar ná die anneksasie van Natal wou hulle die hele gebied vanaf die Grootrvier met dié van Potchefstroom verenig. Die leier van die lojale veeboere, MA Oberholster, wat met die Griekwa-kaptein, Adam Kok, in 1840 'n ooreenkoms aangegaan het om op 'n deel van sy gebied te woon, is egter deur die republikeine gerepudieer. Regter Menzies probeer die geskil oplos deur die hele gebied in 1842 tot aan die 25e breedtegraad vir Brittanje te annekseer. Die Britse owerheid wou nie sy gesag uitbrei nie en die stap is afgekeur.

Om direkte betrokkenheid te voorkom, sluit goew Napier eensydige verdrae met Adam Kok en Mosjesj, wat enige Blanke aanspraak op Transgariep ontken. Toe Kok sy gesag wou laat geld, lei dit tot moeilikhede met die Blankes en uiteindelik 'n gewapende botsing met die Britse troepe by Swartkoppies in 1845.

Goew Mailand wou hierna die Griekwa-grond in vervreembare en onvervreembare streke verdeel en 'n Britse resident, maj HD Warden, in die gebied aanstel om die vrede te bewaar. Die republikeine noord van die Vetrivier het sy gesag by Bloemfontein uitgedaag, en toe hy nie in staat was om die botsende belange en aansprake van die Griekwas, Bantoe en Blankes te versoen nie, het goew sir Harry Smith op 3 Februarie 1848 die hele Transgariep tot Britse gebied verklaar.